XLSDeal.com

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः।
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा।
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्।
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि।
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्।
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्।
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम।
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः।
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः।
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्।
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः।
तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः।
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः।
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ।
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः।
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः।
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते।
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्।
अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः।
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत।
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे।
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः।
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत।
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्।
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितृ़नथ पितामहान्।
श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि।
कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्।
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति।
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते।
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव।
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च।
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च।
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः।
एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन।
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन।
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान्।
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः।
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्।
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः।
अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः।
सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च।
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः।
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन।
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्।
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः।
एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत्।

तं तथा कृपयाऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्।
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्।
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते।
कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन।
गुरूनहत्वा हि महानुभावान्
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप।
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत।
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे।
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः।
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा।
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः।
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ।
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः।
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम्।
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः।
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्।
न जायते म्रियते वा कदाचि
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्।
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः।
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च।
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते।
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम्।
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च।
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत।
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत।
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि।
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम्।
अथ चैत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि।
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम्।
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः।
अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः।
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्।
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ।
एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां श्रृणु।
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते।
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन।
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः।
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम्।
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम्।
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन।
यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके।
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय।
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय।
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते।
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः।
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति।
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला।
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव।
प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान्।
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः।
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम्।
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः।
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः।
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः।
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः।
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते।
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः।
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन्।
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते।
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना।
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते।
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः।
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी।
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः।
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति।

ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन।
व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे।
लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ।
न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते।
न हि कश्िचत्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्।
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन्।
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन।
नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः।
यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः।
सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः।
देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः।
इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः।
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः।
अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः।
कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम्।
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः।
यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः।
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन।
तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर।
कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः।
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः।
न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन।
यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः।
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम्।
सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत।
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्।
प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः।
तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः।
प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु।
मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा।
ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः।
ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम्।
सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि।
इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ।
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्।
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पुरुषः।
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः।
धूमेनाव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च।
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा।
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते।
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ।
इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः।
एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना।

इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम्।
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः।
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः।
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः।
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन।
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्।
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्।
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः।
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः।
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्।
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः।
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः।
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा।
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः।
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः।
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः।
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः।
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः।
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः।
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः।
यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः।
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः।
ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्।
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते।
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति।
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे।
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे।
अपाने जुह्वति प्राण प्राणेऽपानं तथाऽपरे।
अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति।
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्।
एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे।
श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप।
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया।
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव।
अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः।
यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन।
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।
श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः।
अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति।
योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम्।
तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः।

संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि।
संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ।
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति।
सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः।
यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते।
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः।
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः।
नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्।
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि।
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः।
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि।
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम्।
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी।
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः।
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः।
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः।
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः।
विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि।
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः।
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम्।
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम्।
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते।
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात्।
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः।
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः।
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम्।
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः।
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः।
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम्।

अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः।
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव।
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते।
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते।
उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत्।
बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः।
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः।
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः।
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु।
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः।
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः।
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः।
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः।
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः।
युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः।
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः।
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु।
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते।
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता।
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया।
सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम्।
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः।
तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम्।
सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः।
शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया।
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्।
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्।
युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः।
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि।
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति।
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः।
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन।
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन।
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्।
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलं।
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः।
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः।
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति।
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः।
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते।
प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः।
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्।
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्।
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः।
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः।
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः।
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना।
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः।

ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः।
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्िचद्यतति सिद्धये।
भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च।
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्।
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय।
मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय।
रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः।
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ।
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम्।
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम्।
ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये।
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत्।
दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया।
न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः।
चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन।
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्ितर्विशिष्यते।
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्।
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते।
कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः।
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति।
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते।
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम्।
अव्यक्तं व्यक्ितमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः।
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः।
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन।
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत।
येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम्।
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये।
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः।

किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम।
अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन।
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते।
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम्।
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम्।
यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम्।
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च।
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना।
कविं पुराणमनुशासितार
प्रयाणकाले मनसाऽचलेन
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च।
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन्।
अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः।
मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम्।
आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन।
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः।
अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे।
भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते।
परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः।
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम्।
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया।
यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः।
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम्।
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम्।
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते।
नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन।
वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव

इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे।
राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम्।
अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप।
मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना।
न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम्।
यथाऽऽकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान्।
सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम्।
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः।
न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय।
मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्।
अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्।
मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः।
महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः।
सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः।
ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते।
अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाऽहमहमौषधम्।
पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः।
गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत्।
तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च।
त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा
ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते।
येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः।
अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च।
यान्ति देवव्रता देवान् पितृ़न्यान्ति पितृव्रताः।
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति।
यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत्।
शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः।
समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः।
अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक्।
क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति।
मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः।
किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा।
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु।
भूय एव महाबाहो श्रृणु मे परमं वचः।

न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः।
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम्।
बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः।
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः।
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा।
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः।
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते।
मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम्।
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम्।
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः।
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्।
आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा।
सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव।
स्वयमेवात्मनाऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम।
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः।
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन्।
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन।
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः।
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः।
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान्।
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः।
रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम्।
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम्।
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम्।
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः।
उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम्।
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक्।
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम्।
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम्।
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम्।
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन।
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च।
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम्।
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्।
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्।
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः।
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम्।
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन।
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप।
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा।
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन।

मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम्।
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया।
एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर।
मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो।
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः।
पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्िवनौ मरुतस्तथा।
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम्।
न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा।
एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः।
अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम्।
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्।
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता।
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा।
ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः।
पश्यामि देवांस्तव देव देहे
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं
किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च
त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं
अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य
द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि
अमी हि त्वां सुरसङ्घाः विशन्ति
रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या
रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं
नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं
दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि
अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः
वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति
यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः
यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा
लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ता
आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो
कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो
तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व
द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च
एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य
स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या
कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन्
त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण
वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः
नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते
सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं
यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि
पितासि लोकस्य चराचरस्य
तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं
अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा
किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त
मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं
न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै
मा ते व्यथा मा च विमूढभावो
इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तवसौम्यं जनार्दन।
सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम।
नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया।
भक्त्या त्वनन्यया शक्यमहमेवंविधोऽर्जुन।
मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः।

एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते।
मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते।
ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते।
संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः।
क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम्।
ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः।
तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्।
मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय।
अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम्।
अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव।
अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः।
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते।
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च।
सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः।
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः।
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः।
यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति।
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः।
तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येनकेनचित्।
ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते।

प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च।
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते।
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत।
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत्।
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्।
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च।
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः।
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्।
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च।
असक्ितरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु।
मयि चानन्ययोगेन भक्ितरव्यभिचारिणी।
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्।
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते।
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्।
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्।
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च।
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्।
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते।
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः।
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि।
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते।
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्।
उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैःसह।
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना।
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते।
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्।
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्।
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः।
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति।
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः।
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते।
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा।

परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम्।
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः।
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्।
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः।
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः।
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्।
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्।
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्।
सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत।
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत।
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते।
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा।
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च।
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्।
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते।
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम्।
सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च।
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः।
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति।
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान्।
कैर्लिंगैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो।
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव।
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते।
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः।
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः।
मां च योऽव्यभिचारेण भक्ितयोगेन सेवते।
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहममृतस्याव्ययस्य च।

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्।
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते
ततः पदं तत्परिमार्गितव्य
निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा
न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः।
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः।
शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः।
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च।
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम्।
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्।
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्।
गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा।
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः।
सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च।
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः।
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः।
यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम्।
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ।

अभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः।
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम्।
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता।
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च।
दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता।
द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च।
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः।
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्।
एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः।
काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः।
चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः।
आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः।
इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम्।
असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि।
आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया।
अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः।
आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः।
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः।
तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान्।
असुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि।
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः।
एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः।
यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः।
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ।

ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः।
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा।
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत।
यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः।
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः।
कर्षयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः।
आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः।
आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः।
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः।
यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत्।
अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते।
अभिसंधाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत्।
विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम्।
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम्।
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्।
मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः।
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्ित्रविधं नरैः।
सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत्।
मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः।
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे।
यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः।
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते।
तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः।
तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः।
तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः।
सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते।
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते।
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत्।

संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्।
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः।
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः।
निश्चयं श्रृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम।
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्।
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च।
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते।
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत्।
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन।
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते।
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः।
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्।
पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे।
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्।
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः।
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः।
यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते।
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना।
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः।
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते।
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान्।
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम्।
नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम्।
यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः।
अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम्।
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः।
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः।
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः।
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं श्रृणु।
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये।
यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च।
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता।
धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः।
यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन।
यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च।
सुखं त्विदानीं त्रिविधं श्रृणु मे भरतर्षभ।
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम्।
विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम्।
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः।
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः।
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप।
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च।
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम्।
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम्।
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः।
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम्।
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्।
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्।
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः।
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे।
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च।
विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः।
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्।
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति।
भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः।
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः।
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः।
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि।
यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे।
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा।
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति।
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत।
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया।
सर्वगुह्यतमं भूयः श्रृणु मे परमं वचः।
मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे।
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज।
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन।
य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति।
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्िचन्मे प्रियकृत्तमः।
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः।
श्रद्धावाननसूयश्च श्रृणुयादपि यो नरः।
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा।
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत।
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः।
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम्।
राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम्।
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः।
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः।